http://www.mporos.gr/neoxori

Παναγιώτης Δημητρίου Καραντάνης (1850-1930) PDF Εκτύπωση E-mail
Γράφει ο/η Στρατής Παντελέλης   
17.12.07

karadanis.jpgΓεννήθηκε στο Παλαιοχώρι Λέσβου το 1850 ύστερα από ιδιόχειρο σημείωμά του σε ατομικό πρόχειρο ημερολόγιο, «εγεννήθην τω 1850 21 Οκτωβρίου». Ο ίδιος και ο αδελφός του Μανώλης αναφέρονται στα δημοτολόγια σαν επάγγελμα αγιογράφοι. Το πραγματικό οικογενειακό του επώνυμο ήταν Κουτλής – πώς αργότερα επικράτησε το επώνυμο Καραντάνης είναι άγνωστο. Σε όλα τα ζωγραφικά τους έργα προσυπογράφουν με το επώνυμο Καραντάνης. Τα πρώτα γράμματα έμαθε στο Παλαιοχώρι Λέσβου. Για τις παραπέρα σπουδές του γνωρίζουμε τα εξής: Σύμφωνα με ένα χειρόγραφο έργο του 1876 φαίνεται σπουδαστής της Σχολής Καλών Τεχνών του Πολυτεχνείου Αθηνών (Ετών 26) με ιδιαίτερο δάσκαλό του Ν. Σκόπα που προσυπογράφει ως δάσκαλος σε μια εργασία του “έργων Παναγιώτου Δ. Καραντάνη Αθήναι 1876 9/Βριου 25”. Παρουσιάζει μια εργασία – σχέδιο με απλό μαύρο μολύβι ίσως κάποια κεφαλή προσωπογραφία αγάλματος νεανίου με σγουρά μαλλιά και εκφραστικά μάτια, πιθανόν του Άδωνη ή του θεού Απόλλωνα. Όπως και να έχει το θέμα σημαντικό είναι ότι υπάρχει αυτό το αποδεικτικό στοιχείο της φοίτησης του στη σχολή Καλών Τεχνών διότι πάνω αριστερά στο έργο υπάρχει ανεξίτηλη μπλε σφραγίδα με τα στοιχεία “Σχολείον Καλών Τεχνών” και κάτω αριστερά υπογράφει ο διδάσκαλος Ν. Σκόπας.

Ο Παναγίωτης Καραντάνης ήλθε από το Παλαιοχώρι στο Μπορό αφού παντρεύτηκε το 1880 την Μαρία Γιαλούρη κόρη του Ευστρατίου Γιαλούρη ευκατάστατου κτηματία. Ύστερα από τρία χρόνια μαθητεία στο Άγιο Όρος γύρισε και άρχισε να ζωγραφίζει εικόνες κατά παραγγελία σε ιδιώτες και εκκλησίες με αναφορά ονόματος και χρονολογίας κάτω. Τα σύνεργα του σώθηκαν σε ένα μπαούλο (μπογιές, πινέλα, σχέδια) τα οποία δώρισε η οικογένεια του στον Παπαστρατή Βερβέρη στο Ακράσι που ήταν και αυτός αγιογράφος.

Από τα σωζόμενα έργα του φαίνεται μεγάλη διαφορά στην τεχνοτροπία από το βυζαντινό αυστηρό ύφος άλλων αγιογράφων. Πρέπει να επηρεάστηκε ίσως από τη μεταγενέστερη ρωσική τεχνοτροπία της μαθητεία του στο Άγιο Όρος.

Στην Αγία Αικατερίνη στο Μπορό έχουμε πολλές εικονογραφίες ολόσωμες πάνω σε λαμαρίνα ύψος 1,70 περίπου και άλλες μικρές φορητές εικόνες του Αγίου Γεωργίου – Αγίου Δημητρίου – Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου η κεφαλή επί πίνακι – Αρχαγγέλων Μηχαήλ και Γαβριήλ – Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, αφιερώματα ιδιωτών καθώς επίσης και ένας θαυμάσιος Νυμφίος. Προφορικές μαρτυρίες της κόρης του Ζηνοβίας αναφέρουν ότι όταν ήταν μικρή (γεννήθηκε το 1894) μένανε στην Αγιάσσο επειδή ζωγράφιζε πάνω σε σκαλωσιές την εκκλησία της Παναγίας και λέγεται ότι η οροφή με όλες τις εικονογραφίες και τον Παντοκράτορα είναι του Παναγιώτη Καραντάνη.

Τα χρώματα που χρησιμοποιούσε τα έφτιαχνε μόνος του από φυτικές και ζωικές ουσίες, είναι ανεξίτηλα καλά διατηρημένα μέχρι σήμερα πάνω από 100 χρόνια.

Εκτός από αγιογραφίες, ο Καραντάνης άφησε και άλλα έργα κοσμικά. Τοιχογραφίες μέσα στο σπίτι του στο Μπορό, ιστορική είναι η συνάντηση Βενιζέλου και διαδόχου Κωνσταντίνου, ολόσωμοι μπαίνοντας αριστερά στο διάδρομο. Απέναντι στη σκάλα παρουσιάζεται μια κοπέλα που μαδάει μια μαργαρίτα. Πάνω σε λαμαρίνα- κάδρο έχει την προσωπογραφία της γυναίκας του Μαρίας Γιαλούρη, θαυμάσια με το τσεμπέρι και το λαδί κοντογούνι επανωφόρι εποχής. Σε πιο μικρό σχήμα παρουσιάζει το ελληνικό εθνόσημο με τον Ηρακλή και το Θησέα. Όλο το σπίτι εσωτερικά είναι εικονογραφημένο με διάφορα σχέδια γεωμετρικά και άλλα διακοσμητικά.

Τα γενικά χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του Παναγίωτη Καραντάνη θα μπορούσαν να συνοψιστούν στα φυσικά χρώματα, το ρεαλισμό και τη λιτότητα της έκφρασης.

Αξίζει επίσης να σημειώσουμε ότι η ζωγραφική του Καραντάνη ειδικά στην αγιογραφία έχει στοιχεία από την μεταβυζαντινή περίοδο και φτάνει στην Αναγέννηση της Ευρώπης. Τα πρόσωπα, οι στάσεις των αγίων καθώς και η έκφραση των χαρακτηριστικών τους παρουσιάζονται πολύ περισσότερο ανθρώπινα με δείγμα της συναισθηματικής τους κατάστασης, πόνο, χαρά, παράπονο, ευτυχία ή αυστηρότητα σεβασμού.

Εδώ είναι, εδώ βρίσκεται η διαφορά από τις απλές βυζαντινές μορφές με το ανέκφραστο πρόσωπο, την αυστηρή ματιά που κοιτάζει στο βάθος, στην ουσία κοιτάζει το χάος του σύμπαντος, παρουσιάζοντας την πνευματικότητα και την απουσία ύλης.

Όλα αυτά τα στοιχεία που φαίνονται καθαρά στις αγιογραφίες του Καραντάνη τα βρίσκουμε και σε όλες τις εικονογραφίες της Αναγέννησης όπου οι Παναγίες ή οι Άγιοι είχαν την μορφή πραγματικών ανθρώπων, γυναικών ή ανδρών. Στις ολόσωμες αγιογραφίες του Καραντάνη βλέπουμε μορφές αγίων σε απλή στάση όρθιου ανθρώπου με κίνηση στο χέρι (λουλούδι – βάγια) που δεν είναι η συμβατική μορφή της τάδε αγίας της Βυζαντινής εποχής. Βρίσκουμε Αγία Αικατερίνη όρθια με βάγια. Αντίστοιχες εικόνες, αγιογραφίες έχουμε και στις ορθόδοξες Ρωσικές με περισσότερο ανθρώπινη έκφραση και όχι εκείνο το ανέκφραστο της Βυζαντινής αγιογραφίας.

Στον Νύμφιο π.χ. του Καραντάνη παρουσιάζεται ο ανεπαίσθητος πόνος ή το παράπονο του Χριστού για το τι πρόκειται να επακολουθήσει αργότερα. Στον Αγ. Ιωάννη τον Πρόδρομο στο ξωκλήσι του Αγίου στην Τερψύχι παρουσιάζεται έντονο το επικριτικό βλέμμα του Αγίου προς τα ανήθικα στοιχεία της εποχής (Ηρωδιάδα, Σαλώμι, κ.τ.λ.) και έντονα αποτυπώνονται οι ρυτίδες και οι κακουχίες στο ασκητικό πρόσωπο του Αγίου.

Όλα αυτά τα συμπεράσματα βγαίνουν από όλο το έργο του καλλιτέχνη. Σε μία άλλη πάλι αγιογραφία, αυτή των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, παρουσιάζει ανάμεσα τους τα εθνικά σύμβολα, την ελληνική σημαία, επειδή στις 8 Νοέμβρη 1912 που την ζωγραφίζει έγινε η απελευθέρωση της Λέσβου.

Αυτό γίνεται σπάνια σε αγιογραφίες ενώ μπορεί να συμβεί σε κοσμικές παραστάσεις συνδέοντας την εποχή που απεικονίζεται το γεγονός με την σημερινή επίκαιρη πραγματικότητα. Αυτό είναι προσωπικό στυλ της ζωγραφικής του Καραντάνη. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε και άλλα στοιχεία τεχνοτροπίας του. Εγώ θα πρόσθετα και μερικά κλασικής αρχαιότητας με μερικούς κίονες που βάζει σαν πλαίσια της εικόνας ή ακόμα και στάση ή ενδυμασία όπως η Αγία Αικατερίνη που περισσότερο μοιάζει με τη θεά Άρτεμη παρά με την παραδοσιακή μορφή της Αγίας με τον τροχό και άλλα σύμβολα. Το ίδιο και ο Άγιος Γεώργιος όρθιος (χωρίς άλογο) σαν Ρωμαίος αξιωματούχους πολεμιστής. Διότι δεν είναι μόνο οι αγιογραφίες που έχουν αυτά τα στοιχεία αλλά και οι απλές προσωπογραφίες που είτε είναι φανταστικά πρόσωπα π.χ. η κόρη με την μαργαρίτα είτε είναι πραγματικά το πορτρέτο της γυναίκας της Μαρίας Γιαλούρη. Στην κόρη με την μαργαρίτα βλέπουμε ένα αδιόρατο χαμόγελο της κοπέλας που πηγάζει από την προσδοκία να βγει το επιθυμητό αποτέλεσμα «μ’ αγαπά, δεν μ’ αγαπά». Θα μπορούσα να πω ότι είναι το ίδιο που συμβαίνει με την Αναγεννησιακή Τσοκόντα. Στο πορτρέτο της γυναίκας του παρουσιάζεται αυτό το αυστηρό και ίσως χωρίς έκφραση πρόσωπο που αναποκρίνεται στο αρχοντικό ύφος της νοικοκυράς που θέλει να το διαιωνίσει για πάντα. Μόνο το βλέμα έχει όλη τη ζεστασιά της γυναίκας – συζύγου – μάνας. Αυτό και μόνο αρκεί, αυτό ήθελε να αποτυπώσει, και το πέτυχε.

Πέθανε το 1930 μαρτυρία που φαίνεται σε ιδιωτικό πρόχειρο ημερολόγιο του παππού μου Ευστρατίου Εμμαν. Παντελέλλη (1869-1942) με τον οποίο ήταν φίλοι.

 

 

 

  Φωτογραφικό υλικό

Τελευταία ανανέωση ( 13.12.15 )
 
< Προηγ.

Δημοσκόπηση

Θέλετε να συνεχίσουμε το περιοδικό "Ο Μπορός" μόνο σε ηλεκτρονική μορφή;